Hadisə ilə Məna Arasında

Man’s Search for Meaning Viktor Franklın Man’s Search for Meaning kitabında ən narahatedici fikir bəlkə də insanın əzabın içində məna tapa ...

Man’s Search for Meaning

Viktor Franklın Man’s Search for Meaning kitabında ən narahatedici fikir bəlkə də insanın əzabın içində məna tapa bilməsi deyil. Daha narahatedici olan budur: insanın əlindən evi, işi, statusu, gündəlik vərdişləri, gələcəklə bağlı planları, hətta öz həyatına təsir etmək imkanlarının böyük hissəsi alındıqdan sonra belə, Frankl hələ onun əlində nəyin qaldığını soruşur.

Bu sualın özü bir qədər amansızdır.

Çünki biz adətən insan azadlığını seçimlərin sayı ilə ölçürük. Harada yaşayacağımı seçə bilirəmmi, işdən çıxa bilirəmmi, münasibəti bitirə bilirəmmi, etiraz edə bilirəmmi, qapını açıb gedə bilirəmmi? Bunların heç biri yoxdursa, azadlığın da bitdiyini düşünmək təbiidir. Frankl isə azadlığın son qalıqlarını insanın xaricində deyil, daxilində axtarır: baş verən hadisəyə münasibətin necə formalaşacağında, insanın özünü həmin hadisənin içində necə yerləşdirəcəyində, çəkdiyi əzabdan özü haqqında hansı hökmü çıxaracağında.

İlk ehtimalımız belə olsun: məna başımıza gələn hadisələrin içində hazır vəziyyətdə yerləşmir.

Əgər yerləşsəydi, eyni hadisə hamımızda təxminən eyni psixoloji nəticəni yaratmalı idi. Halbuki belə olmur. İki nəfər işini itirir. Biri bunu ağır, amma keçici böhran kimi yaşayır: işimi itirmişəm, indi nə edəcəyimi bilmirəm, qorxuram, amma həyatımın qalan hissəsi hələ buradadır. Digərinin zehnində isə hadisə sürətlə genişlənir: mən uğursuzam; heç vaxt düzəlməyəcək; ailəm məndən utanacaq; artıq gecdir.

Hər ikisi eyni sənədi alıb: əmək müqaviləsinə xitam verilib.

Amma eyni kağızdan iki müxtəlif dünya yaranıb.

Koqnitiv-davranışçı terapiyanın vacib müşahidələrindən biri məhz burada başlayır. Biz yalnız hadisələrə reaksiya vermirik; hadisələrin bizə nə dediyinə reaksiya veririk. Hadisədən sonra çox sürətlə, bəzən sözə çevrilməyə belə macal tapmadan bir şərh yaranır. O şərh insanın özü haqqında əvvəlcədən daşıdığı daha dərin inanclara toxunur. Mən kifayət deyiləm. İnsanlara etibar etmək olmaz. Dünya təhlükəlidir. Mən təkəm. Heç nə dəyişməyəcək.

Sonra hiss gəlir.

Sonra davranış.

Sonra isə davranış ilk fikrə dəlil toplamağa başlayır.

İşini itirdiyi üçün özünü dəyərsiz hesab edən adam dostlarının zənglərinə cavab vermir, yeni işlərə müraciət etmir, görüşlərdən qaçır. Bir neçə həftədən sonra həyatında həqiqətən də daha az insan, daha az imkan, daha az hərəkət vardır. O zaman əvvəlki fikir bir az daha inandırıcı görünür: görürsən, heç nə alınmır.

Beləcə, fikir hadisəni şərh edir, davranış fikrin yaratdığı dünyanı qurur, qurulan dünya da geri qayıdıb fikri təsdiqləyir.

Franklın düşüncəsi bu mexanizmlə qəribə şəkildə yaxınlaşır. Amma tam üst-üstə düşmür.

Çünki Frankl üçün məsələ yalnız hadisəni daha düzgün düşünmək deyil. O, daha təhlükəli bir sual verir: insan dəyişdirə bilmədiyi bir gerçəkliklə qarşılaşdıqda həmin gerçəklik onun həyatının mənasını da məhv etməlidirmi?

Burada onunla razılaşmaq asandır. Bəlkə bir az həddindən artıq asandır.

Franklın “son insan azadlığı” kimi təsvir etdiyi fikir son dərəcə cəlbedicidir: xarici seçimlərin azaldığı yerdə belə, insanın öz münasibətinə dair müəyyən daxili sərbəstliyi qala bilər. Bunun psixoloji gücünü anlamaq çətin deyil. İnsan üçün dözülməz olan yalnız ağrı deyil, həm də tam acizlik hissidir. Baş verən heç nəyə təsir edə bilmədiyimizi hiss etdikdə, dünya sadəcə təhlükəli deyil, həm də qapalı görünməyə başlayır. Qapısı olmayan otaq kimi.

Bəzən çox kiçik bir seçim belə bu otaqda pəncərə funksiyası görür.

Nə baş verdiyini seçə bilmərəm, amma indi kimə zəng edəcəyimi seçə bilərəm. Xəstəliyin özünü dəyişə bilmərəm, amma bu gün yataqdan qalxıb-qalxmamağım üzərində müəyyən təsirim ola bilər. Mənə deyilən sözü geri qaytara bilmərəm, amma həmin sözün özüm haqqında son hökmə çevrilməsinə dərhal razılaşmaya bilərəm.

“Dərhal” sözü burada vacibdir.

Çünki Franklın fikrini populyar psixologiyanın əlindən alıb bir qədər diqqətlə nəzərdən keçirsək, problem ortaya çıxır: insan münasibətini həqiqətən istədiyi anda seçə bilirmi?

Seçim dedikdə nəyi nəzərdə tuturuq?

Əgər insan öz fikirlərini iradəsi ilə müəyyən edə bilsəydi, gecə saat üçdə yata bilməyib eyni qorxunu yüzüncü dəfə düşünən adam sadəcə daha yaxşı fikir seçərdi. Panik tutma keçirən insan özünə təhlükə olmadığını deyər və ürək döyüntüsü sakitləşərdi. Ağır depressiyada olan biri səhər gözünü açanda həyatın mənasız görünməsini ləğv edərdi. Travmatik təcrübədən sonra bir səs eşidən kimi bütün bədəni təhlükə siqnalı verən insan özünə “bu keçmişdir” deyərək məsələni bitirərdi.

Amma psixoloji həyat belə itaətkar deyil.

Ağıl parlament deyil ki, düzgün arqument səs çoxluğu qazanan kimi qərar qüvvəyə minsin.

İnsan bəzən bir düşüncənin məntiqsiz olduğunu bilir və yenə də ona inanır. Daha dəqiq desək, düşüncənin məntiqsiz olduğunu ağlının bir hissəsi bilir, digər hissəsi isə onu fakt kimi yaşayır. “Bilirəm ki, hamı mənə baxmır” deyən sosial narahatlığı olan insan otağa daxil olan kimi yenə üzlərdə özünə dair hökm axtarır. “Bilirəm ki, bu mənim günahım deyildi” deyən travma yaşamış biri illərlə günahkarlıq hiss edə bilər. “Bilirəm ki, gələcək həmişə belə olmayacaq” deyən depressiv insan gələcəyi təsəvvür etməyə çalışanda qarşısında yenə boş divar görə bilər.

Deməli, bilmək ilə yaşamaq arasında da məsafə vardır.

Franklın azadlığı məhz burada çətinliyə düşür.

Ağır depressiya insanın sadəcə əhvalını dəyişmir; diqqətin nəyə yönəldiyini, keçmişdən hansı xatirələrin daha asan çağırıldığını, gələcəyin necə təsəvvür edildiyini də dəyişə bilər. Travma təhlükəni yalnız bir fikir kimi saxlamır; təhlükəni bədənin öyrəndiyi bir qaydaya çevirə bilər. Dissosiasiyada insan bəzən hadisəyə münasibət seçmək bir yana, özünü hadisənin içində bütöv şəkildə hiss edə bilmir.

Belə vəziyyətdə “münasibətini seç” demək qəribə bir göstərişdir. İnsandan açarı olmayan qapını açmasını istəməyə bənzəyir.

Bəlkə, onda Franklın fikrini tərk etməliyik?

Bu da bir qədər tez verilmiş hökm olardı.

Çünki azadlığı ya tam mövcud, ya da tam yox kimi düşünmək məcburiyyətində deyilik. Psixoloji qabiliyyətlərin bir çoxu sabit və dəyişməz deyil. Diqqət, yaddaş, özünü tənzimləmə kimi onlar da vəziyyətdən, yorğunluqdan, travmadan, depressiyadan, sosial dəstəkdən, hətta həmin gün insanın nə qədər yatdığından asılı olaraq daralıb-genişlənə bilər.

Bəlkə Franklın “son azadlığını” istədiyimiz fikri seçmək hüququ kimi deyil, baş verənlə baş verəndən çıxardığımız hökm arasında müəyyən məsafə yarada bilmək qabiliyyəti kimi oxumaq daha faydalıdır.

Bu məsafə bəzən böyükdür.

Bəzən bir neçə saniyədir.

Bəzən illərlə yoxdur.

Məsələn, “məni tərk etdi” ilə “mən sevilməyə layiq deyiləm” eyni cümlə deyil. Birincisi hadisədir, ikincisi hadisədən alınmış hökm. “Səhv etdim” ilə “mən uğursuz adamam” da eyni şey deyil. “Bu gün dözə bilmirəm” ilə “heç vaxt dözə bilməyəcəyəm” arasında isə cəmi bir neçə söz var, amma psixoloji olaraq həmin sözlərin arasında bütöv bir gələcək yerləşir.

Koqnitiv terapiya çox vaxt məhz bu kiçik keçidlərə diqqət yetirir. Zehin hadisədən hökmə necə keçdi? Hansı sübutlar seçildi, hansılar görünməz qaldı? Bir uğursuzluq necə bütün şəxsiyyətə aid edildi? Bugünkü ağrı necə sabahın, gələn ilin, bütün ömrün proqnozuna çevrildi?

Buradan baxanda Franklın məna anlayışını sadəcə koqnitiv yenidən çərçivələndirmənin erkən bir forması hesab etmək cazibədardır.

Amma yenə tələsməmək lazımdır.

Təsəvvür edək ki, bir insan çox sevdiyi birini itirib. Onun “həyatımda böyük bir itki baş verdi” düşüncəsi ilə “həyatım birdəfəlik məhv oldu” düşüncəsi arasında ciddi fərq vardır. İkinci fikir gələcəyi bağlayır; birincisi ağrını qəbul edir, amma gələcək haqqında yekun hökm vermir. Burada düşüncənin dəqiqliyini araşdırmaq həqiqətən mühüm ola bilər.

Lakin yas içində olan adamın əsas sualı həmişə “fikrim nə dərəcədə dəqiqdir?” olmur.

Bəzən sual tamam başqadır:

Səhər niyə qalxım?

Bu fərq Franklı adi koqnitiv yenidən qiymətləndirmədən uzaqlaşdırır.

Koqnitiv-davranışçı yanaşma çox vaxt insanın çıxardığı nəticənin faktlarla uyğunluğunu araşdırır. Frankl isə faktların ötəsində başqa bir səviyyəyə keçir: faktlar dəyişmirsə, yaşamağın səbəbi haradan gələcək?

Bu sualın heç bir düşüncə cədvəli ilə tam cavabı yoxdur.

Əslində Franklın gücü bəlkə də elə buradadır: o, insan şüurunun yalnız doğru və yanlış düşüncələrdən ibarət olmadığını xatırladır. İnsan həm də nəyinsə uğrunda yaşayır. Münasibətlər, yarımçıq qalmış iş, verilmiş söz, övlad, yaradılacaq bir şey, görüləcək bir iş, bir gün yenidən qarşılaşmaq arzusu — bunlar məntiqi arqumentlər deyil. Amma insan davranışını bəzən ən güclü arqumentlərdən daha çox onlar yönəldir.

İnsan yalnız keçmişin səbəbləri ilə deyil, gələcəyin çağırışları ilə də hərəkət edir.

Bunu gündəlik həyatda görmək çətin deyil. Bir neçə gün sonra vacib görüşü olan adam bu gün yorğun olsa da hazırlıq edir. Səhər uşağını məktəbə aparacağını bilən valideyn gecə saatını ona görə qurur. Bitirmək istədiyi kitabı olan yazıçı cümləyə qayıdır. Dostuna söz vermiş insan evdən çıxmağa həvəsi olmasa belə görüşə gedir.

Gələcək hələ mövcud deyil.

Amma davranışımızın içində artıq iştirak edir.

Bu mənada ümid sadəcə “hər şey yaxşı olacaq” düşüncəsi deyil. Hətta bəzən yaxşı olacağına inamla heç bir əlaqəsi yoxdur. Ümid daha sadə və daha sərt bir şey ola bilər: sabahın bugündən fərqli ola bilməsi ehtimalını tamamilə bağlamamaq.

Ümidsizlik isə kədərdən fərqli olaraq gələcəyə qarşı bir hökm daşıyır.

İnsan “əziyyət çəkirəm”dən “bu əziyyət bitməyəcək” nəticəsinə keçəndə psixoloji mənzərə dəyişir. Ardınca davranış da dəyişir. Nəticə verməyəcəyinə inandığı üçün cəhd azalır. Cəhd azaldıqca dəyişiklik ehtimalı da azalır. Dəyişiklik baş vermədikcə ilkin inam möhkəmlənir.

Təkrarlanan nəzarətsizlik təcrübələri insana yalnız “bu vəziyyəti dəyişə bilmirəm” fikrini öyrətmir. Bir müddətdən sonra daha təhlükəli bir nəticə yarana bilər: dəyişdirməyə çalışmağın özü mənasızdır.

Acizliyin ən təsirli forması bəlkə də insanın qollarının bağlanması deyil, qolları açılanda da onları qaldırmamasıdır.

Franklın düşərgə müşahidələrində gələcəyini psixoloji olaraq itirən insanlara xüsusi diqqət yetirməsi buna görə bu gün də düşündürücüdür. Burada onun yaşadığı və müşahidə etdiyi tarixi dəhşəti gündəlik həyatın böhranları ilə eyniləşdirmək olmaz; miqyas, şərait və zorakılığın mahiyyəti müqayisəyə gəlmir. Amma onun insan şüuru haqqında verdiyi sual daha genişdir: gələcək təsəvvürü dağılanda insanın indiki zamana dözmək qabiliyyətinə nə olur?

Bəlkə məna həmişə əzaba “gözəl izah” vermir.

Bəlkə onun daha ilkin funksiyası zamana gələcək şəkli qaytarmaqdır.

Sabah.

Sonra.

Bir gün.

Bu üç ifadə bəzən fəlsəfədən daha çox iş görür.

Amma Franklın ən güclü fikirlərindən birinin içində onun ən təhlükəli yanlış oxunuşu da gizlənir.

Bir fikir nə qədər asan şüara çevrilirsə, bir o qədər ehtiyatla işlədilməlidir.

“Hər şey münasibətindən asılıdır.”

“Cavabını həmişə özün seçirsən.”

“Əzabında məna tap.”

Franklın kitabından belə cümlələr çıxarmaq mümkündür; daha doğrusu, kitabı kifayət qədər sadələşdirsək mümkündür. Sonra onları sosial media kartının üstünə yazmaq, günəşli dağ şəklinin fonunda paylaşmaq və insan təcrübəsinin xeyli hissəsini həmin kartın kənarında qoymaq olar.

Problem yalnız sadələşdirmə deyil.

Belə cümlələr bəzi insanlara qarşı qəddar ola bilər.

Ağır depressiyada olan insan çox vaxt onsuz da özünü kifayət qədər günahlandırır: niyə qalxa bilmirəm, niyə işləyə bilmirəm, niyə əvvəlki kimi hiss etmirəm, niyə hamının bacardığını mən bacarmıram? Əgər biz buna bir də “münasibətini seçmək sənin son azadlığındır” əlavə etsək, xəstəliyin məhdudlaşdırdığı psixoloji qabiliyyəti mənəvi vəzifəyə çevirə bilərik.

İnsan artıq yalnız əzab çəkdiyi üçün deyil, əzabına “düzgün” münasibət göstərə bilmədiyi üçün də özünü günahkar hiss edər.

Beləliklə, azadlıq fikri paradoksal şəkildə yeni ittihama çevrilər.

Franklın özünün demək istədiyi ilə Frankldan hazırlanmış motivasiya şüarları arasında mühüm fərq məhz buradadır. Onun arqumenti “başına nə gəlməsindən asılı olmayaraq xoşbəxt olmağı seçə bilərsən” deyil. Bu, həm psixoloji, həm də mənəvi cəhətdən absurd olardı. Söhbət daha çox insanı yalnız onun vəziyyətinə endirməməkdən gedir.

Amma burada da ehtiyat lazımdır.

Çünki “insan vəziyyətindən böyükdür” cümləsi doğru ola bilər, “insan həmişə vəziyyətindən böyük davrana bilər” isə başqa iddiadır.

Bir qabiliyyətin insan təbiətində mümkün olması onun hər an əlçatan olması demək deyil.

Üzməyi bilən adam da dalğanın altında qala bilər.

Əgər Franklı bu fərqlə oxusaq, son azadlıq artıq qəhrəmanlıq əmri olmaqdan çıxır. O, dəyişən, bəzən zəifləyən, bəzən başqasının köməyi ilə geri qayıdan bir psixoloji imkan olur.

Burada terapiyanın rolu da maraqlı görünür. Terapevt insana hazır “düzgün münasibət” vermir. Əgər verirsə, çox güman ki, terapiyadan başqa bir iş görür. Daha çox insanın hadisə ilə hökm arasındakı məsafəni yenidən görə bilməsi üçün şərait yaradır.

Bəzən bunun üçün düşüncəni sorğulamaq lazımdır.

Bəzən davranışı əvvəlcə dəyişmək.

Çünki həmişə fikir dəyişib davranışa yol açmır; bəzən davranış düşüncənin gedə bilmədiyi yerə əvvəl çatır. Depressiyada olan insan özünü daha yaxşı hiss etdiyi üçün gəzintiyə çıxmaya bilər. Əksinə, uzun müddətdən sonra ilk dəfə qısa gəzintiyə çıxması onun beyninə həyatın hələ tam bağlanmadığı barədə çox kiçik bir məlumat verə bilər.

Azadlıq bəzən əvvəlcə fikir kimi deyil, hərəkət kimi qayıdır.

Franklın “məna”sı ilə müasir psixologiyanın yolları burada yenidən kəsişir, sonra yenə ayrılır.

Çünki bir davranış insanın əhvalını dəyişə bilər, amma yenə də “nə üçün?” sualına cavab verməyə bilər.

Və bəlkə Franklın kitabını uzunömürlü edən də məhz budur. O, psixologiyanın bəzən peşəkar ehtiyatla yan keçdiyi bir sualı masanın üstündə saxlayır: həyatın davam etməsi ilə həyatın davam etməyə dəyər görünməsi eyni şeydirmi?

Bu suala cavab verməyə tələsmək təhlükəlidir.

Xüsusən də əzaba məna vermək məsələsində.

Franklın fikirlərindən ən asan çıxarılan nəticələrdən biri odur ki, insan əzabın içində məna tapa bilər. Burada “bilər” sözünü “etməlidir”lə əvəz edən kimi hər şey dəyişir.

Əzabın mütləq mənası olmalıdırmı?

Bəlkə yox.

Bəzi əzablar sadəcə baş verməməli olan şeylərdir.

Bir uşağın zorakılığa məruz qalmasını, bir ailənin müharibədə məhv edilməsini, bir insanın alçaldılmasını və ya haqsızlığa uğramasını sonradan gözəl bir mənəvi kompozisiyaya çevirmək məcburiyyətimiz yoxdur. İnsan bəzən başına gələn dəhşətdən nəsə yarada bilər. Başqasına kömək edə bilər, bir iş qura bilər, yaza bilər, mübarizə apara bilər, həyatını başqa cür təşkil edə bilər.

Amma bunlar hadisənin özünü yaxşı etmir.

Sonradan yaranan məna keçmişə bəraət qazandırmır.

Bu fərq itəndə əzab romantikləşir. Elə bil yaxşı insan olmaq üçün insanın əvvəlcə sınması lazımdır. Elə bil travmanın bizə verdiyi “dərs” onun vurduğu zərərin əvəzini çıxır.

Həyat belə mühasibat aparmır.

Bəzən insan başına gələn bir şeydən illər sonra məna yaradır. Bəzən həmin mənanı dəfələrlə dəyişir. Bəzən dünən ona güc verən izah bu gün süni görünür. Bəzən isə heç bir izah gəlmir.

Bu da mümkündür.

Hətta insanın “mən bunun mənasını tapa bilmirəm və tapmalı olduğuma da əmin deyiləm” deməsi müəyyən psixoloji dürüstlük tələb edə bilər. Çünki məna tapmaq ehtiyacı ilə məna uydurmaq ehtiyacı bir-birinə çox yaxın yaşayır.

Zehin nizamsızlığı sevmir.

Başımıza ağır bir hadisə gələndə onun səbəbini axtarırıq. Niyə mən? Niyə indi? Bunun mənası nə idi? Bəzən cavab olmadığı halda belə cavab yaratmağa üstünlük veririk, çünki səbəbsiz ağrı idarəolunmaz görünür.

Hətta özümüzü günahlandırmaq belə bəzən qəribə bir nəzarət hissi yarada bilər.

“Bu mənim günahım idi” düşüncəsi dəhşətli yükdür, amma onun içində gizli bir üstünlük vardır: əgər mənim günahımdırsa, deməli dünya tamamilə təsadüfi deyil. Mən başqa cür davransaydım, bəlkə baş verməzdi. Hadisə yenə də ağrılıdır, amma ən azı səbəbin mərkəzində özüm varam.

“Bunun qarşısını almaq mənim gücümdə deyildi” fikri isə insanı günahdan azad edə bilər, amma onu nəzarətsizliyin həqiqəti ilə üz-üzə qoyar.

Bəzən özünü bağışlamağın niyə bu qədər çətin olduğunu buradan da anlamaq olar.

Franklın məna axtarışı bu nəzarət ehtiyacı ilə qarışdırılmamalıdır. Məna dünyanın bütün hadisələrinin gizli şəkildə bizim xeyrimizə təşkil edildiyini düşünmək deyil. Hər faciənin altında bizə ünvanlanmış dərs axtarmaq da deyil.

Əks halda kainatı bir növ şəxsi təlim proqramına çevirərdik və zəlzələdən xəstəliyə, itkidən zorakılığa qədər hər şey bizə xarakter inkişaf etdirmək üçün göndərilmiş material kimi görünərdi.

Bu, təsəlliverici ola bilər.

Amma təsəlliverici olması onu doğru etmir.

Bəlkə məna hadisənin səbəbində deyil, hadisədən sonra qurulan münasibətdə yaranır. Mənaya “niyə baş verdi?” sualının cavabı kimi deyil, “indi bununla nə edəcəyəm?” sualının mümkün cavablarından biri kimi baxsaq, Frankl da başqa cür görünür.

Burada yenə azadlığa qayıdırıq.

Ancaq əvvəlkindən daha ehtiyatlı şəkildə.

İnsan həmişə nə düşündüyünü seçmir. Həmişə nə hiss etdiyini də seçmir. Bəzən necə davranacağını seçmək qabiliyyəti belə ciddi şəkildə daralır. Psixologiyanın son onilliklərdə öyrəndiyi çox şey bizi insan iradəsinə qarşı bir qədər təvazökar olmağa məcbur edir.

Bununla belə, insanın düşüncəsi ilə reallığın tamamilə eyni şey olduğunu da qəbul etmək məcburiyyətində deyilik.

Mən “hər şey bitdi” düşünə bilərəm.

Hər şeyin bitmiş olması bundan avtomatik çıxmır.

Mən “heç kimə etibar etmək olmaz” hissinə qapıla bilərəm.

Bu hissin yaranması başa düşülən, hətta keçmiş təcrübələrimə görə gözlənilən ola bilər. Amma bu, bütün insanlıq haqqında yekun fakt deyil.

Mən gələcəyimi görə bilməyə bilərəm.

Gələcəyin olmaması ilə onu görə bilməməyim eyni şey deyil.

Bəlkə Franklın kitabının ən vacib psixoloji tərəfi də burada yerləşir. O, bizə “düzgün düşün” demir; ən azı kitabı ən maraqlı şəkildə oxuduqda demir. Daha qəribə bir ehtimal irəli sürür: insanın içində baş verən şərh ilə insanın başına gələn hadisə arasında tam üst-üstə düşməyən bir sahə ola bilər.

Koqnitiv-davranışçı terapiya həmin sahədə çox incə alətlər yaradıb: fikri fakt kimi qəbul etməmək, alternativ izahları görmək, davranışla köhnə inancları sınaqdan keçirmək, ümidsizliyin gələcəyi necə əvvəlcədən bağladığını anlamaq, insanın öz həyatında təsir edə bildiyi kiçik sahələri yenidən genişləndirmək.

Frankl isə eyni sahəyə başqa ölçü verir.

O soruşur ki, insan həmin məsafədə yalnız daha sağlam düşünə bilər, yoxsa yaşamaq üçün səbəb də tapa bilər?

İki sual eyni deyil.

Bəlkə biri olmadan digəri də bəzən kifayət etmir.

İnsanın “həyatım bitdi” fikrinin həddindən artıq ümumiləşdirmə olduğunu anlaması vacibdir. Amma bir səhər yataqda uzanıb “yaxşı, həyatım bitməyib — bəs indi nə?” deyə soruşması da mümkündür.

Frankl məhz həmin “indi nə?”nin müəllifidir.

Və yenə də ona son sözü verməməliyik.

Çünki bəzən insanın edə biləcəyi ən doğru şey əzabından dərs çıxarmaq deyil, əvvəlcə əzab çəkdiyini qəbul etməkdir. Bəzən məna ağrıdan əvvəl gəlmir. Onunla eyni vaxtda da gəlmir. İnsan başına gələnləri dərhal həyat fəlsəfəsinə çevirmək məcburiyyətində deyil.

Bəzi təcrübələr uzun müddət yalnız yara olaraq qalır.

Bəlkə sonradan hekayəyə çevrilər.

Bəlkə çevrilməz.

Franklın iddiasını buna görə bir qədər dəyişdirmək istəyirəm. İnsanın son azadlığı hər şəraitdə münasibətini sərbəst seçməsi olmaya bilər. Bu, insan psixikasının imkanlarını olduğundan geniş təsəvvür etmək olardı. Daha təvazökar və bəlkə daha doğru bir ifadə mümkündür: başımıza gələn hadisə ilə həmin hadisədən bizim kim olduğumuz, gələcəyimizin necə olacağı və həyatımızın nə qədər dəyər daşıdığı haqqında çıxardığımız hökm həmişə eyni şey deyil.

“Həmişə” sözünə burada da ehtiyatla yanaşmaq lazımdır.

Çünki bəzən o iki şeyin arasındakı məsafə insana görünməyəcək qədər daralır.

Depressiya onu daralda bilər.

Travma daralda bilər.

Qorxu daralda bilər.

Uzun müddət davam edən acizlik onu demək olar ki, yox edə bilər.

Bəzən insan həmin məsafəni öz gücü ilə aça bilir. Bəzən başqa bir insanın köməyi ilə. Bəzən dərmanla, terapiya ilə, təhlükəsizliklə, zamanla, münasibətlə, bir işi yenidən görməyə başlamaqla. Bəzən isə sadəcə ağrı bir qədər çəkiləndən sonra.

Ona görə də hadisə ilə məna arasında boş bir sahə olduğunu söyləmək hələ həmin sahədə sərbəst olduğumuzu söyləmək deyil.

Amma onun mövcud ola bilməsi əhəmiyyətsiz də deyil.

Franklın kitabını bağlayandan sonra insanın əlində böyük bir cavab qalmaya bilər. Bəlkə qalması da lazım deyil. Daha çox kiçik bir şübhə qalır: başıma gələnlə başıma gələnin mənim haqqımda dediyini düşündüyüm şey həqiqətən eyni şeydirmi?

Bəzən bu sualı vermək mümkündür.

Bəzən mümkün deyil.

Bəzən isə sual yalnız çox sonralar gəlir — hadisə artıq keçmişdə qaldıqdan, onun mənası isə hələ tam qərarlaşmadıqdan sonra.

Bəlkə insanın azadlığı ən çox elə həmin gecikmədə görünür.